Dedicate to my father, who is older than Pakistan

When I look at his picture,

I feel profoundly amazed, 

And glazed with a thought, 

That youth is such a wonderful time!

He is a bit older than Pakistan, 

But he is!

He is fighting Diabetes,

Now he has gone old,

Now he is weak,

He can’t handle physical works, 

He needs a rest, 

I love him so much,

I respect him so much,

He is even older than Pakistan,

After my father has gone old, people have started gossips

That he has to go soon! 

To the eternal peace!

When a person gets old,

Then people start guessing about the remaining days, 

I have observed, 

I have heard,

Many of them guessed,

 but they have gone before of my Dad,

Sometimes I think,

Is that really what it is? 

As all our judgments go right,

No, I guess, not!

Eventually, he has to go, 

Because he is even older than Pakistan, 

I am his son,

I am young, 

I have strength, 

He loves me a lot,

He is like a shelter to me under the tropical sun’ 

He is the bank of River Indus’

He is my support’

Whenever, I flashback my memories,

Pertaining to the time when he would have carried me up on his lap,

He would have kissed me with love,

He would have felt joy, 

As I was his produce of his semen, 

How dear is the produce of semen?

One can understand the joy of who has children, 

This is the affection,

This is want,

This is about feelings,

Whatever it may be, 

The zest of it is sweeter than honey, 

I am his produce,

He loves me, 

That cannot be measured,

There is no limit for it, 

No counting,

I am looking at my father’s picture,

And warm tears are dropping down the cheeks

Absorbing on the floor, 

People’s judgmental scathes,

Becoming nightmare for me, 

Shows me horrible images, 

I think of him, 

My father who is even older than Pakistan,

Spending his remaining days in loneliness,

He is in deep thinking too,

He is almost lost in thoughts,

He gets alerted on slight matters,

Because he has gone weak,

He recalls his youth certainly, 

I still remember,

When I was a kid,

I asked him, 

‘’How old are you’’

He laughed, and replied

‘’ I am older than Pakistan’’

In that little age,

I felt so proud, 

That my father was even older than Pakistan,

A little more may be but he is.

I met him few months back,

On my visit back home,

I was caught by surprise when I looked at him,

He was not doing well at all, 

His health had gone so down,

I asked him instantly to go with me, 

And live with me now on, 

He refused and gave excuses,

That he wants to die where was he born, 

he said,

‘’Karachi is gone suffocated’’

‘’People have come intolerant’’

‘’pollution has gone up’’

‘’over crowded city’’

‘’too much traffic

‘’ and won’t be able to go out of your house’’

‘’ here at least I go outside’’

‘’Walk around in streets and roads’’

‘’ get my legs relaxed’’

‘’ in Karachi, that will not be possible’’

‘’climbing steps is a hard for me’’

He assured me that he will come to visit 

I have been waiting till then, 

But, 

My father has not come yet,

I have been asking him to come,

But he always reply the same, 

‘’ I will come, soon’’

In fact, I am worried about him.

The people’s gossips have echoed in my mind so deep, 

My father who is even older than Pakistan,

He is so weak,

People are now looking forward for his pass away, 

Sooner, or later he will pass away,

The old things get obsolete,

And for obsolete things people think the same way.

One day, Death has to knock our door,

Even though human being is a superior to other beings,

But human has to get caught by Angel of Death one day,

He breaks down and dies

Only Left over is the memories.

My father who is even older than Pakistan,

People make such judgments every day, 

I wish I could impart,

And I would have given him good health,

And my youth, 

That’s my crave, 

But 

All we think cannot be possible 

Father has to go, 

Sooner or later,

He is the even older than Pakistan,

I resemble, 

If father had gone, 

So is that one day,

Pakistan will go too! 

Everything on earth is mortal, 

Ibn-e-Khaldoon has described the same,

Some days are for growth,

Some days are for the peak time,

And some are for downfall,

And then everything has to end

Yes

My father, 

Yes

Pakistan, 

And I will have to reach to end! 

Everything will reach to end!

After everything finished

Another new world will emerge

So every end has its beginning,

Eventually new world will reach to an end,

Everything is on winding road of end,

My father 

Pakistan 

Myself

And we all

On our own way to end,

The end is the reality

The end will remain

The truth is that 

The end is only endless.

_____________________

Note for the translator:

Especial thanks to Zahoor Soomro,

who bleongs to Shikarpur

but lives in London, UK for some years

He is very sensetive person

because he is a poet as well,

he writes poetry not only in English but Urdu too.

I'm thankful dear Zahoor for this toilsome work,

you obliged, 

gave me honor and you transalted my verse

from Sindhi to English.

It is really a toilsome work. 

Hisam Memon

October 26, 2012

___________

Sindhi Version

 مان هن جي تصوير ڏسي

انتهائي خوش ٿيندو آهيان

سچ ته جواني ڪمال آهي

هو پاڪستان کان ڪجهه وڏو آهي

ڪجهه ئي

 پر وڏو ته آهي

هاڻي هن کي شگر آهي

هاڻي هو پوڙهو ٿي ويو آهي

هاڻي هن جي بت ۾ دم ناهي

ته جسماني ڪم ڪري سگهي

هن کي آرام جي ضرورت آهي

مان هن سان انتهائي پيار ڪندو آهيان

هو مون لاءِ انتهائي قابلِ احترام آهي

هو پاڪستان کان به وڏو آهي

جڏهن بابا ڪمزور ٿي ويو آهي ته

سڀ چون ٿا

اڄ نه سڀان هو پنهنجا ڏينهن پورا ڪري

مٽيءَ ماءُ حوالي ٿيندو

ماڻهو جڏهن پوڙهو ٿي وڃي ٿو

ته دنيا اهڙا انومان پالي ٿي

مان ڏٺو آهي

ٻڌو آهي

ڪيترن ائين سوچيو

پر اهي بابا کان اڳ

مٽيءَ ماءُ حوالي ٿيا

ڇا ضروري آهي ته

جيئن اسين سوچيون

تئين ئي ٿئي

پر دير يا سوير

هو ضرور مٽيءَ ماءُ حوالي ٿيندو

ڇو ته هو پاڪستان کان به وڏو آهي

مان هن جو پٽ آهيان

جوان آهيان

بت ۾ مضبوط آهيان

هو مونکي انتهائي گهڻو پيار ڪندو آهي

هو مون لاءِ ٿڌي ڇانو جهڙو آهي

سنڌوءَ جو ڪنارو آهي

منهنجو سهارو آهي

مان تصور ڪيان ٿو

ڪڏهن هن مونکي ڪڇ ۾ کنيو هوندو

چميو هوندو

خوش ٿيو هوندو

ته مان هن جي نطفي جو ڦل آهيان

نطفي جو ڦل ڪيترو مٺو ٿئي ٿو

هر اولاد وارو شخص ڄاڻي ٿو

هي هڪ جذبو آهي

جبلت آهي

يا محسوسات

جيڪو به

ان جو ذائقو ماکي کان وڌ آهي

مان هن جو ڦل آهيان

هو مونکي چاهي ٿو

جنهن جي حد ناهي

ماپو ناهي

ڪو کاتو ناهي

مان پنهنجي بابا جي تصوير ڏسان ٿو

منهنجي اکين مان گرم لڙڪ

ڳلن تان ترڪيا

زمين ۾ ضم ٿي وڃن ٿا

دنيا جيڪي انومان پالي ٿي

مون اڳيان ازدها بڻجي اچن ٿا

مان هن لاءِ سوچيان ٿو

بابا جيڪو پاڪستان کان به وڏو آهي

هاڻي پنهنجا آخري ڏهاڙا

اڪيلائيءَ ۾ گهاري ٿو

هو به سوچي ٿو

انتهائي گهرو

هو سوچن ۾ گم آهي

هاڻي هو ننڍي ڳالهه تي به ڇرڪ ٿو ڀري

ڪمزور جو ٿي پيو آهي

هن کي پنهنجي جواني ياد اچي ٿي

مون کي ياد آهي

مان ننڍو هوس

مان هن کان هڪ دفعي پڇيو هيو

بابا اوهان جي عمر ڪيتري آهي

هن کلي ڪري چيو هيو

مان پاڪستان کان به وڏو آهيان

هن چيو هيو

مان ننڍي هوندي کان

ان ڳالهه تي فخر ڪندو آهيان

بابا پاڪستان کان به وڏو آهي

ڪجهه ئي

پر آهي ته وڏو

ڪجهه مهينا اڳ ملاقات ٿي هئي هن سان

جڏهن ڳوٺ ويو هوس

هن کي ڏسي جهٻو اچي ويو هو

مون کان رڙ نڪري وئي هئي

۽ مان هن کي چيو هيو

بابا اوهان جي اهڙي حالت

بس، اوهان مون سان گڏ هلو

اوهان مون سان رهو

هن اهو چئي مون واري ڳالهه ٽاري

ته هو جتي ڄميو آهي

اتي ئي مرندو

ڪراچيءَ ۾ هاڻي ساهه ٻوساٽبو آهي

ماڻهو ماڻهن کي ڪچو ٿا کائن اتي

دونهون آهي

تمام گهڻا ماڻهو آهن

ٽريفڪ آهي

۽ تو واري جاءِ کان ٻاهر نڪري نه سگهندس ڪاڏي

هتي وري به ٻاهر نڪندو آهيان

ڪجهه رستا ۽ گهٽيون گهمندو آهيان

ڄنگهون ساهيندو آهيان

ڪراچيءَ ۾ اهو سڀ مون لاءِ ممڪن ناهي

ڏاڪڻيون لهڻ چڙهن به مسئلو آهي

هن مونکي چيو هيو

ته هو مون وٽ ايندو

مان انتظار ڪندو رهيو آهيان

پر بابا اڃا ناهي آيو

مان هن کي چوندو رهيو آهيان

ته اچو

هو هر دفعي ساڳيو ئي جواب ڏيندو آهي

ته ايندس، جلد ايندس

سچ ته مان هن لاءِ پريشان آهيان

مونکي زماني جي انومانن جا پاليل ازدها

وڪوڙي ويا آهن

بابا جيڪو پاڪستان کان به وڏو آهي

هاڻي بنهه ڪمزور آهي

دنيا ان جي موڪلاڻيءَ لاءِ سوچي ٿي

دير سوير هن کي اسانکان موڪلائڻو آهي

ڇو ته جيڪا شيءِ پراڻي ٿي ويندي آهي

ان لاءِ دنيا ائين ئي سوچيندي آهي

موت کي اسان جو در کڙڪائڻو آهي

انسان توڙي جو سموري مخلوقن ۾

شرف وارو آهي

پر هن کي هڪ ڏينهن

موت جو گهوڙيسوار ڀالو هڻي وٺي ٿو

هو ڪري پوي ٿو

۽ پوءِ رڳو يادون ئي بچن ٿيون

بابا جيڪو پاڪستان کان به وڏو آهي

هن لاءِ اهڙا انومان روز اچن ٿا ۽ وڃن ٿا

ڪاش هن کي منهنجي صحت ملي پوي

ڪاش هن کي منهنجي جواني ملي پوي

مان اها دلي خواهش رکان ٿو

پر اهو سڀ ناممڪن آهي

بابا کي دير يا سوير

مٽيءَ ماءُ حوالي ٿيڻو آهي

بابا جيڪو پاڪستان کان به وڏو آهي

مان سوچيان ٿو

جيڪڏهن بابا مٽيءَ ماءُ حوالي ٿيندو

ته پاڪستان جو به انت ايندو

دنيا ۾ هر شيءِ جو هڪ مدو آهي

ابن خلدون به ته ائين چيو آهي

ڪجهه ڏينهن وڌڻ ويجهڻ جا

ڪجهه ڏينهن عروج جا

ڪجهه ڏينهن زوال پذيريءَ جا

۽ پوءِ انت ٿيڻو آهي

ها بابا جو انت ٿيڻو آهي

ته پاڪستان جو انت به ٿيندو

منهنجو انت به ٿيندو

ائين انت جي دنيا کان پوءِ

هڪ نئين دنيا جي شروعات

وري ان جو انت

سموري دنيا انت ڏانهن وڃي رهي آهي

منهنجو بابا

پاڪستان

مان

۽ اسين سڀ

پنهنجي پنهنجي انت ڏانهن

وڃي رهيا آهيون

انت ئي اصل آهي

انت ئي رهڻو آهي

انت ئي

سچ ته

بي انت آهي

___________

حسام ميمڻ

25/10/2012

Grievance of Halar (the kid)

This is Halar, who is aging 3 and half year, even hasn't sought admission in nursery yet. He is very sensitive, emotional and loving kid with gracious intellect.

The day has passed away, Eid ul Fitr's celebrat
ion is over now (27/10/2012), but he is still angry and doesn't eat flesh (meat, mutton or chicken) in curry or any other form, even doesn't eat chicken, though he likes it to eat without chilly just dipped in salt.

He prefers slices with yogurt or other childish things to satiate himself since the last day, he already eats less but he has left to eat the flesh since last day, though he needs protein.

He was very happy to see many goats and cows around him in the streets before Eid ul Fitr and one of the goat was there on the ground flour, he used to see, gave it smiles, laughters and happiness, he really loved that goat immensely

While he went out, could not see his goat he became gloomy and grumpier.

He asked his mama:
"where is my goat, was it slaughtered also?
give me my goat!
please give me the goat!"

he cried a lot, but nothing could be done in this regard, it was slaughtered, her mother tried enough to coax him, but he is still stubborn to get his goat, which is impossible for her mother to do now.

Hope, he will forget the thing in some days and will restore to eat flesh as well. Feeling his sorrow, I got my eyes wet, even her mom cried along with him, because he is dearest and nearest to us.

It is an act performed by Hazrat Ibrahim to slaughter the lamb or sheep (hilal animals) to give the great message of sacrifice.

The kid will understand the message when becomes mature. It is really hard to sacrifice the nearest and dearest things for the betterment, may humankind understands the great message of sacrifice and perform better.

28/10/2012

ڪالهه گذري ويو، اڄ به گذري ويندو پر

حسام ميمڻ

23 آڪٽوبر 2012

ڪالهه گذري ويو، اڄ به گذري ويندو پر

ڪالهه وانگر اڄوڪو ڏينهن به گذري ويندو، 5 سيپٽمبر به گذري ويو، 5 سيپٽمبر تي منهنجي سالگره هئي، مونکي انهن ماڻهن نه کيڪاريو، جن کي منهنجي سالگره جو انتظار هوندو هيو،انهن ماڻهن اچڻ ته ڇا فون به نه ڪيو، ڪيڏو سماجي ڪمال آهي، هاڻي هن دفعي مون کي پنهنجي سالگره ياد هئي، پر جڏهن مونکي ياد نه هوندي هئي ته هو ڪيڪ به وٺي ايندا هيا، گفٽ به ۽ مان جڏهن شام جو گهر پهچندو هيس ته اهي به اوچتو اتي موجود هوندا هيا، پر هن دفعي ائين نه ٿيو، قاضي منظر به ياد نه ڪيو، دوستن کان به وسري ويس، ڪنهن کي ياد نه آئي ته 5 سيپٽمبر منهنجي سالگره آهي.

مونکي ڏک ناهي، پر اهو محسوس ٿيو ته وقت تيزيءَ سان گذري رهيو آهي، ۽ اهڙي ئي تيزيءَ سان حالتون به مٽجي رهيون آهن، پر مان اڃا ڪجهه ڪري نه سگهيو آهيان، مان ته ڪجهه ڪري نه سگهيو آهيان.

 اڄ مان عقيل عباس سومرو کي فون ڪيو، گهڻو وقت ٿيو مان هن سان رابطو نه ڪيو هيو، اڄ دل چيو هن سان ڳالهايان، پر هن فون نه کنيو، ڪالهه اياز غوث سان به فون تي عليڪ سليڪ ٿي هئي، رات جو دير سان مولائي ملاح فون ڪيو، مان هن جي ڪال اٽينڊ نه ڪري سگهيس، اسپتال کان موٽي رهيو هوس، پنهنجيءَ ۾ پورو هوس، ڪا ڳالهه ئي نه پئي وڻي، ڪالهه سجاد عليءَ سان به فون تي عليڪ سليڪ ٿي هئي، اڄ منهنجي هڪ ڪلاس فيلو عاثم سومرو جي به ڪال آئي، هو گهڻي وقت کان گولاڙچيءَ ۾رهي ٿو، هن جو پنهنجو ڪاروبارو آهي، رائيس مل اٿس، مون سان گڏ پڙهيو آهي، منهنجو هم ڪلاسي آهي، هن ڪال ڪئي ته اسڪول جا ڏينهن ياد اچي ويا، دماغ ڪيئن هلي رهيو آهي، ان جو پنهجو هڪ  ڊائنامزم آهي، سوچون پاڻ ٿيون اچن، پوءِ اسين هنن کي ڇيڪ ناهيون ڇڏيندا، اسين دماغ سان وچڙبا آهيون، ان کي پنهنجي خيال جي ڌارا ۾ هلائڻ جي ڪوشش ڪندا آهيون، دماغ .... ڪڏهن ڪڏهن ته اسان وٽ دماغ هوندو ئي ناهي، مان اڪثر سوچيندو آهيان ته ڇا اسان وٽ دماغ آهي.... !؟

 ڏسو، وري دماغ الائي ڪٿي کڻي ويندو، مان هن کي روڪيان ٿو، هن سان وچڙان ٿو، مان هن کي پنهنجي ڌارا ۾ هلائڻ جي ڪوشش ڪيان ٿو، ڇا دماغ جي اندر به دماغ آهي، هڪڙو پنهنجي ليکي هلي ٿو ۽ ٻئي کي اسين هلايون ٿا، پنهنجي مرضيءَ سان، خبر ناهي، ٿي سگهي ٿو، نه به هجي، ڪجهه پڪ ناهي، ڇا گوگل ٻڌائيندو، وري سوچيان ٿو ، ڇا  ٻئي دماغ هن وقت هڪٻئي سان سوچن جي رسا ڪشيءَ ۾ آهن .

ٻه ڏينهن اڳ شفيق جوکيو سان به ته حال احوال ٿيو هيو، هو اڄڪلهه سٺو ٿو لکي، وڻي ٿو، شهلا رضا وارو ليک مونکي وڻيو هيو، ڇا اسان وٽ ائين سچ لکي سگهجي ٿو، فياض سومرو به سچ تي ٽڪ ڪيو بيٺو آهي، فاروق سومرو، گم ٿي ويندو آهي، ڪيترو ئي ٽائيم گم، وري ايندو آهي ۽ جڏهن ايندو آهي سچ کڻي ايندو آهي، اياز سومرو جي هڪ پوسٽ فيس بوڪ تي ڪنهن رکي هئي،  جنهن ۾ اهو چيو ويو هيو ته ڇا سنڌ ۾ اهڙو ڪو دولهه دريا ناهي، جيڪو هن کي گولي هڻي ماري، فاروق ان تي ڪالهه ڪمينٽ ڪيو آهي ته  ...... هن کي ڳولي هڻي پئسا نه وڃايو، ٻه ٽي ڏينهن اڳ فياض امر، اياز سومرو تي ڄام صادق جي حوالي سان لکيو هيو، ۽ اهو اپڊيٽ پڙهن وٽان هيو، جهڙوڪ ساڳي ڳالهه واضح انداز ۾ فاروق به اياز سومرو لاءِ ڪئي، سوچيان ٿو هي سڀ ڇا ٿي رهيو آهي، ڇا واقعي ائين آهي، جيئن هي دوست چون ٿا، يا هو اهو سڀ SPLGO جي ڪاوڙ ۾ لکي رهيا آهن، ٿي سگهي ٿو ائين هجي، ٿي سگهي ٿو نه به هجي، منهنجو ڪهڙو ڪم ته اياز سومرو ڪيئن آهي، مونکي ڪهڙو فرق ٿو پوي ته هو وزير آهي يا....

 سوچيان ٿو هي اياز وري ڪٿان آيو، مون کي ڇا لکڻو هيو ۽ مان ڇا لکي رهيو آهيان، انڪري ئي ته سوچيان پيو، دماغ گهڻو ڪري ٻه آهن، هڪ جيڪو پنهنجي ليکي هلي ٿو ٻيو جنهن کي اسان مرضيءَ سان هلايون ٿا، جيڪو مرضيءَ سان هلي ٿو، اهو بي شرم آهي، گاريال آهي، بي رحم آهي، اگهاڙو سچ آهي، بيباڪ آهي، ۽ اسان پنهنجي دماغ کي خوف جو شڪار ڪري ڇڏيو آهي، فلاڻو وڏيرو آهي، فلاڻو فلاڻي تنظيم جو آهي، جي هيئن لکيو ته پوءِ هونئن ٿيندو، جي هيئن لکيو ته پوءِ هونئن ٿيندو، اڪثر اخبارون ٻئي دماغ مان ڪم ڪڍنديون آهن، ڇو ته انهن ۾ ٻه شيون هونديون آهن، يا ته خوف يا ته مفاد ... الائي ائين آهي يا اهو منهنجي دماغ جو اختراع آهي، ڇا ماليخوليا ائين هوندو آهي، هي سڀ ڇا آهي، هي ته مونکي لکڻو ئي نه هيو، پر هي ڪير آهي، جيڪو مونکي فورس ڪري ٿو ته لک، مونکي لڳي ٿو، پهريون دماغ مون واري دماغ تي حاوي ٿي ويو آهي، ٻنهي جي اندروني طور رساڪشي ٿي رهي آهي، جهڙوڪ ٻه قبيلا وڙهندا هجن، ڇا اسان وارا دماغ قبائليت جو شڪار آهن، نه نه ائين ٿي نٿو  سگهي، دماغ ڪيئن ٿا قبائلي ٿي سگهن، پر آمريڪا ۽ روس مسلسل خاموش جنگ جوٽيندا رهيا، ڇا دماغ روس ۽ آمريڪا آهي، ڇا ٻئي پنهنجي پنهنجي ڳالهه مڃائڻ خاطر دنيا کي خطري ۾ وجهي رهيا آهن...!؟

 اڄ 23 آڪٽوبر آهي، پر مان اهو سوچي رهيو آهيان ته 17 آڪٽوبر تي روس ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو هيو، 17 آڪٽوبر اسانجي دوستن مان ڪنهن کي ياد ئي نه آيو، مان ٻڌو آهي ته آڪٽوبر انقلاب جو مهينو آهي، پر مان سوچيان ٿو 17 آڪٽوبر مونکي ته ياد هيو پر ڇا انهن کي به ياد هيو، جيڪي ان انقلاب تي ليڪچر ڏيندا هيا، تقريرون ڪندا هيا، لکندا هيا ۽ سرخ انقلاب.......سرخن جو به هڪ دور هيو، گهڻا غير سرڪاري تنظيمن ۾ فٽ ٿيا، گهڻا پنهجون تنظيمون به ٺاهي ويٺا، مان مسلسل 17 آڪٽوبر تي سوچي رهيو آهيان ته هاڻي انقلاب جو ڇا ٿيندو، ڇا انقلاب، انقلاب جون ڳالهيون سراب ۾ ڊڪڻ برابر هيو، ڇا اياز اهڙي شيءِ اڳ ئي محسوس ڪري ورتي هئي ۽ ڪميونزم کان پاڻ کي الڳ ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي جيءَ کي اسلام سان جوڙي ڇڏيائين ۽ پروفيسر غلام مصطفيٰ جي هت تي بعيت ڪيائين ۽ ان ۾ سڄو ڪردار محمد موسيٰ ڀٽو جو هيو، جنهن شيخ اياز جي ان مذهبي لاڙي جي حوالي سان هڪ ڪتاب به لکيو هيو، ان ڪتاب جو نالو “شيخ اياز جا آخري ڏهه سال” هيو.

مان اڪثر سوچيندو آهيان ته شيخ اياز ڪنهنکي ڪنهنکي پنهنجي شاعريءَ ۾ گاريون ڏنيو آهن، هن جي ڪتاب “راج گهاٽ تي چنڊ” ۾ هي سٽون اڄ به موجود آهن ته:

شبدڪوش ۾ لفظ نه آهن

ڪچيون گاريون آهن

اياز پنهنجي ڪاوڙ جو اظهار پنهنجي شاعريءَ ۾ ڪري ويو آهي، پر ان جا پيرا ڪير کڻندو، گهٽ ۾ گهٽ محمد ابراهيم جويو ته ائين نه ڪندو، نه وري تاجو جويو، جيڪو شيخ اياز جي ڪتابن جا نوٽس ٿو لکي، پر ڪتابن جا ته ٽائيٽل ئي غلط ٿا ڇپجن، نوٽس تي ڪيترو اعتبار ڪبو، ڇا اهڙيون ڳالهيون ادل سومرو جهڙو ماڻهو ٻڌائي سگهندو، انور پنجواڻيءَ کي به ٿي سگهي ته اهڙن ڪجهه پيش منظرن ۽ پس منطرن جي ڄاڻ هجي، مونکي پڪ آهي ته ماڻهو تڏهن ڳالهائيندا جڏهن هنن جا ٻئي دماغ پاڻ ۾ وچڙندا، جڏهن دماغ وچڙبا ته سچ ٻاهر ايندو، شيخ اياز پنهنجي ڪتاب “ڪَتين ڪَرموڙيا جڏهن” ۾ هڪ بيت لکيو هيو ته:

ماڻهوءَ منجهه مرون، ڏند ڇپائي ٿو رکي

جيڏو هن سا وڙ، ڪندين توکي گرکندو

مونکي ياد اچي ٿو، شيخ اياز پنهنجي آتم ڪٿا جي جلد ٻئي ۾ فيض تي اها تنقيد ڪئي آهي ته فيض پنهنجي نظم “ڪتي” ۾ عوام جي تذليل ڪئي آهي، هن عوام کي ڪتي سان علامتي انداز ۾ ڀيٽيو آهي، پر مان سوچيان ٿو ته پاڻ اياز به ته مٿي ماڻهوءَ جي مرونءَ هجڻ ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ڪي ڪي ماڻهو اندر جا مرون ٿين ٿا.

مان سچ ٿو چوان هي جيڪو ڪجهه مون لکيو آهي، اهو لکڻ ئي نه پيو چاهيان، پر ٻن دماغ جي ويڙهه جو نتيجو اهو آهي ته ڳالهيون پيٽ ورن ۾ وڌي وڻ ٿي ويون آهن، مان ڪوشش ڪيان ٿو ، پنهنجي ڳالهه ڏانهن اچان ٿو، 17 آڪٽوبر منهنجي زندگيءَ جو يادگار ڏينهن آهي، اهو انقلاب جو مهينو آهي يا نه پر مون لاءِ انقلابي مهينو آهي. 17 آڪٽوبر تي مان ڪراچيءُ ڏانهن روانو ٿيو هوس، منهنجي بيگ ۾ 4 ڪتاب هيا:

شيخ اياز جو وڄون وسڻ آيون

نهروءَ جو Discovery of India

آزاد جو India wins freedom

۽ شاهه جو رسالو

هن وقت مون وٽ ڪتابن رکڻ جي جاءِ ناهي، مان پنهنجي لائبريري شڪارپور ۾ ڇڏي هئي، رڳو اهي چار ڪتاب گڏکنيا هيا، وري هتي هڪ ٻي لائبريري تيارٿي چڪي آهي، هاڻي ٻنهي کي ملائيندس ته چڱا خاصا ڪتاب ٿي وڃن ٿا، اها ئي منهنجي ملڪيت آهي، اهو ئي منهنجي جمع پونجي آهي، بهرحال، آڪٽوبر مون لاءِ انقلاب جو مهينو آهي، ٻين لاءِ هجي يا نه، ٻيا ائين سوچن يا نه، مان ائين سوچيان ٿو، ائين آهي به، ٻين جي لاءِ باقي يارنهن مهينا آهن، مون لاءِ هي مهينو انقلاب جو مهينو آهي. هي مهينو منهنجو مهينو آهي. پر مونکي 5 سيپٽمبر تي ڪنهن ياد نه ڪيو، ائين اڳ ته ڪڏهن به نه ٿيو آهي، هن دفعي ڇو ٿيو.... وقت تيزيءَ سان گذري رهيو آهي.

ڪالهه 22 آڪٽوبر هيو، اتفاق جي ڳالهه آهي يا نه، ڪالهه واري تاريخ تي نادر شاهه ڄميو هيو، چون ٿا، هن جي ڪري ئي سنڌ ۾ ”گهوڙا گهوڙا“ وارو پهاڪو مشهو ٿيو، هڪ طرف نادر شاهه جهڙو ڦورو ۽ ظالم پيدا ٿيو ته ٻئي طرف ساڳي ڏينهن تي ڪالهه  22 آڪٽوبر 1975 تي برطانيه جو جڳ مشهور تاريخ نويس آرنلد جي ٽائن بي مري ويو هيو، جنهن study of history ٻارنهن جلدن ۾ لکيو ۽ دنيا جي تهذيبن جي عروج ۽ زوال جي تاريخ لکي ۽ هميشه لاءِ تاريخ ۾ روشن ستاري جهڙو ماڻهو بڻجي ويو. مان سوچيان ٿو، ڪهڙو ته عجيب اتفاق آهي، هڪ ئي ڏينهن تي خير ختم ٿئي ٿو ۽ شر شروع ٿئي ته پر شروعات ۽ خاتمي وارا لفظ ته بيڪار آهن، تاريخ ته مسلسل وهڪري جو نالو آهي، ڪجهه واقعا پنڊ پاهڻ ٿي وڃن ٿا، جيڪي رقم ٿين ٿا، جيڪي رقم نٿا ٿين، اهي اسان وٽ ڏند ڪٿائن ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا، پر اسان وٽ ته تاريخ ۾ به ڏند ڪٿائون آهن، اهي رقم به ٿيل آهن، ڇا ٿو ڪري سگهجي، شايد اهو به هڪ وهڪرو آهي، هي هڪ اهڙو وهڪرو آهي، جيڪو درست ڊائريڪشن ۾ نٿو وهي، پر شايد هڪ ڏينهن ڪنهن صاف ۽ شفاف وهڪري سان ملي ڪري، صاف ۽ شفاف ٿي وڃي، پر ان ۾ وقت گهربل آهي، اهو ڪڏهن ٿيندو، اها پڪ آهي ته گهٽ ۾ گهٽ مان ته نه هوندس، پر ايندڙ نسل اهو صاف وهڪرو ڏسي سگهندا، اميد رکڻ بهتر آهي، بجاءِ ان جي جو اسين ڪا مايوسي ڦهلايون، اڳ ئي اسان جا ماڻهو مايوسين جي ڌٻڻ ۾ ڦاسايا ويا آهن، ڪو لنگهه ئي نٿو ملي ، سڀ رستا ۽ شاهرائون بند ڪيا ويا آهن، مونکي شيخ اياز جو هڪ نظم ٿو ياد اچي:

اي آزادي

توڏانهن ڪوئي شاهي رستو نٿو اچي

فقط سوڙها پيچرا وڃن ٿا

۽ منهنجي ڏيهه ۾ سڀئي

شاهي رستي تي

وڃي رهيا آهن

۽ مان سوڙهي پيچري ۾

منجهي موٽي رهيو آهيان

ڇو ته مونکي ڪوئي

 سونهون به نه آهي

ساٿي به نه آهي

اي آزادي

مان پوءِ به شاهي رستي کان

گهٻرايان ٿو

ڇو ته اهو توڏانهن نٿو اچي

  

اختتام:

  

مونکي خبر ناهي ڇا لکڻو هيو ۽ ڇا لکي ويس، جڏهن به ٻه دماغ پاڻ ۾ الجهندا آهن ته نتيجو گهربل نه ملندو آهي، ڪنهن به فيصله ڪن نتيجي تي پهچڻ جي لاءِ دماغن جو هڪ ٿيڻ ضروري هوندو آهي، جيستائين دماغ هڪ نه ٿيندا، تيستائين، ائين ئي ماليخوليائي قسم جون شيون جنم وٺنديون، پر اهو ضرور سوچڻ گهرجي ته جيڪو ڪالهه هيو، اهو اڄ ناهي، ۽ اسان جي اڄ، سڀاڻي جي ڪالهه ئي آهي، پوءِ ڇو نه اڄ کي بهتر بڻايون ته جيئن ڪالهه به بهتر ٿي سگهي

______________

Published in Daily Ibrat Hyderabad October 26, 2012

حسام ميمڻ

22آگسٽ 2012

محترمه جون مهربانيون 

اتر سنڌ جي شهرن جي سردي ته عروج تي هوندي آهي، پر گرمي به ڏسڻ وٽان هوندي آهي، انهن ڏينهن ۾شڪارپور جي  گرمي به اهڙي هئي جو ڪانوَ جي اک پئي نڪتي، مان ٽاڪ منجهند جو عرشيءَ واري ڪيفي تي ويٺو هوندو هيس، اڃا انٽرنيت کي آئي شهر ۾ مس مس ٻه ٽي سال ٿيا هيا، اسان جي ايم اي انگريزيءَ جو پاسنگ سال به 2000 هيو، اها به فائينل ۾ ڇڏي هئي، هيو ڪو ڳاراڻو، جنهن ڳڻتي ءَ ۾ اها به اڻپوري ڇڏي، توڙي جو شوق ۾ داخلا ورتي هئي ، پر جنهن Godot جو انتظار هيو، اهو ملي نه سگهيو، ائين پئي لڳو مان به ڄڻ waiting for Godot جو ڪردار هجان، جنهن جنت جي ڪڍ پيس، اها به inferno ثابت ٿي، امداد سومرو سان به انهن ئي ڏينهن ۾ ملاقات ٿي هئي، شڪارپور ۾ ڪنهن هندو ناريءَ تي اسٽوري ڪرڻ آيو هيو، زاهد نون معرفت ديوان جي هوٽل ٿي مليو هيو، هو ڪجهه پڇڻ آيو هيو، جيڪو مان هن کي ٻڌائي نه سگهيو هوس، يا هو مونکان پڇي نه سگهيو هيو، ائين زندگيءَ جا داستان رهجي ويندا آهن، ڳالهيون ڪرڻ به چاهي پر ماڻهو ڪري ناهي سگهندو، اهي ئي ڏينهن هيا، جڏهن طارق قريشي حيدرآباد ۾ چوندو هيو ته هو مون تي ناول لکي رهيو آهي، زمانا لنگهي ويا، وقت جو ولوڙو آيو، سڀ ڪک پن ٿي ويو، طارق خود ناول بڻجي اخبارن جي زينت ٿيڻ لڳو،  امداد سکر ڇڏي حيدرآباد وسائي، ، مان الائي ڪٿي اچي ويس، ڳالهيون وڌي وڻ ٿيون، وري اهي وڻ ڇڻجي، سڪجي به ويا،  ، لکڻ لاءِ ڪافي اسٽوريز، انٽرويو ۽ آرٽيڪل عبرت جي زينت بڻبا هيا، هڪ کان هڪ نئين موضوع تي لکڻ جي ڪوشش هوندي هئي، ان ڪري اسٽوريزي جي ڳولها به گهڻي هوندي هئي، انهن ڏينهن ۾ مونکي ياد آهي، امداد سومرو سکر ۾ عبرت جو بيورو چيف هوندو هيو، عبرت پيج  اي جي چانڊيو سنڀاليندو هيو، ۽ انچارج ايڊيٽر جامي چانڊيو ٿيو هيو،

مان شڪارپور ۾ هوندو هيس، مشرف جي حڪومت هئي، شوڪت عزيز ٿي سگهي ٿو ماڻهن کان هاڻي وسري به ويو هجي، پر اهو ان وقت گهڻو ڪري پاڪستان جو وزير اعظم هيو، ميري عزيز هم وطنو  جي جمهوري آمريت هئي، ۽ محترمه بي نظير ڀٽو ان وقت دبئيءَ ۾ پاڻ مرادو جلاوطنيءَ ۾ هئي، انهن ئي ڏينهن ۾ مان سوچيو هيو ته شڪارپور جي سياستدانن تي ڪتاب لکندس، ان ئي پس منظر ۾ مان ڊان جي ڪهنه مشق رائيٽر ڪائوسجيءَ سان ٿورو گهڻو رابطي ۾ آيو هوس، ۽ هن جا آرٽيڪل پڙهندو هيس ۽ کيس ان جو فيڊ بيڪ ڏيندو هوس ۽ هو به وقت سر جواب ڏيندو هيو، ڪائوسجيءَ هڪ سوال جي جواب ۾ چيو هيو ته جيڪڏهن شڪارپور جي سياستدانن جي باري ۾ ڪتاب لکڻ چاهيان ٿو ته 1988 کان وٺي اخباري آرٽيڪل ۽ سياسي اسٽيٽمينٽ ڏسي وٺان، هن جي نظر ۾ ان وقت ڪا خاص شيءِ نه هئي سواءِ اخبارن جي پر هن ته اهو ئي چيو هيو ته شڪارپور جي سياست 1988 کان شروع ٿئي ٿي، ان ڪري 1988 کي بنياد بڻايان ۽ مان به هن جي راءِ سان متفق ٿيو هوس.پر وري ڪجهه خفن ۾ ڦاسي پيس، ڪتاب واري ڳالهه اڌ ۾ رهجي وئي ته بس رهجي ئي وئي، جيڪا اڃا تائين پوري ڪري نه سگهيو آهيان، وقت سان گڏ خيال به مٽجن ٿا، هر شيءِ تبدلي ٿئي ٿي، ڪيفي تي ويهڻ معمول هوندو هيو، اخبارون پڙهڻ، انٽرنيٽ واري آواراگردي (surfing) ۽ لکيدر تي دوستن سان ڪچهريون ڪرڻ ، ڪتاب پڙهڻ، اسٽوريزي ڪرڻ، نيون شيون تلاش ڪرڻ، گهمڻ گهتڻ ۽ بحث مباحثا، نوجوانن کي ايڪٽو ڪرڻ جا رستا ڳولهڻ، انساني حقن ۽ ايمنيسٽي جي اشوز تي گهري نظر رکڻ، مطلب ته اهڙا ئي خيال هوندا هيا ۽ مان هوندو هيس، نيون شيون تلاش ڪندي ڪندي، مونکي محترمه بينظير ڀٽو جي ذاتي اي ميل هٿ لڳي، جنهن وقت مان محترمه سان پهريون ڪانٽيڪٽ ڪيو هيو، ان وقت مون واري انگريزي به اهڙي ڀڳل ٽٽل هئي، جيئن غزل جي ڀيٽ ۾ نثري نظم، ڀلي ماڻهو ان کي ڪيترو به ڇرڪائيندڙ چون پر ان ۾ اهو ردم نه هيو، ان جو مونکي پورو پورو احساس هيو. بلڪه نثري نظم کان به چٽ هئي، مون واري انگريزي، ڪاڏي محترمه ۽ ڪاڏي مان، ڪو کوڙو ئي نه پيو لڳي ته مان کيس اي ميل ڪندس  ۽ هوءَ ڪو جواب ڏيندي، پهريان ته مونکي ائين لڳو ته جيڪا اي ميل هٿ لڳي آهي، اها هوندي ئي نه،  مان به اي ميل ڪري وساري ڇڏيو ته ڪو جواب ايندو، پر جڏهن جواب آيو ته سچ ۾ خوشي ٿي ۽ اهو احساس ٿيو ته هروڀرو به ڪنهن مان آسرو نه لاهي ويهجي، شيون پنهنجي وقت تي ئي ٿينديون آهن، ڪيئن ٿينديون آهن، ان جو پتو نه هوندو آهي، توڙي جو قسمت جهڙي شيءِ مونکي ڏندڪٿائي قصي جهڙي لڳندي آهي، پر اڄ امان ان شيءِ  کي قسمت کان سوا ٻيو ڪجهه چئي به نٿو سگهان، بلڪل اهڙي قسمت جهڙوڪ يوناني ڏندڪٿا جهڙي هجي، مان هن کي اهو لکيو هيو ته منهنجو والد صاحب ڀٽي صاحب کان وٺي پيپلزپارٽيءَ کي ووٽ ڏيندو اچي ٿو، پر هن ڪڏهن به ميراڻي صاحب جي بنگلي تي حاضري ناهي ڀري، نه ئي ميراڻي صاحب کيس سڃاڻي ته هي به ڪو منهنجو ووٽر آهي، مان محترمه کي چيو هيو مان هڪ اهڙي پيءُ جو پٽ آهيان، جيڪو فقط ۽ فقط جيئن ڀٽو ۾ يقين رکي ٿو ۽ هن لاءِ ٻي ڪا به پارٽي معنيٰ نٿي رکي، مان به کيس اهو چيو هيو ته مان به الائي ڇو ڪنهن به بنگلي تي وڃڻ کان لنوائيندو آهيان، الائي ڇو دل ٻڏي ويندي آهي، هيءَ اي ميل فقط انڪري، ڪري رهيو آهيان ته جيئن اوهان کي اهو پتو پوي ته پيپلز پارٽيءَ جا اصل ڪارڪن ڪهڙا آهن ۽ جيڪي ظاهر آهن ، اهي ڪهڙا آهن، اسان جو شهر تباهه ٿي رهيو آهي، ماڻهن جا مسئلا عروج تي آهن ۽ نمائندا نظر ئي نٿا اچن، گندگي، افراتفري، امن امان، ڪارو ڪاري، مطلب ته کوڙ سارن مسئلا لکيا هيا، جنهن ۾ روين تي به لکيو هيو، ۽ کيس چيو هيو ته  جي اهي حال رهيا ته پوءِ هن عوام جو ۽ عام ووٽر جا مسئلا ڪير حل ڪندو ، اوهان اهڙن مامرن تي نظر رکو ۽ اسان جي شهر تي ٿورڙو غور فرمايو ۽ اهي نمائندا جيڪي هتان چونڊبا آيا آهن انهن کي هدايتون جاري ڪيو ته اهي پنهنجي پنهنجي تڪ جي مسلئن تي غور ڪن. مون ڏي پهريان هڪ آٽوميٽيڊ جواب آيو ته اوهان جو ميسيج ملي ويو آهي ، اوهان جي مهرباني. هڪ ٻه ڏينهن رکي ، هڪ ذاتي اي ميل آئي، جنهن ۾ محترمه مونکي “مسٽر ميمڻ ” ٿي ڪري مخاطلب ٿي ۽ مان پريشان ٿي ويس، پنهنجي آڱر ۾ چڪ به پائي ڏٺو هيو ته ڪٿي خواب ته نٿو ڏسان، پر اها حقيقت هئي، هن چيو ته جيڪي به مسئلا کيس مون ٻڌايا آهن، انهن تي غور ڪيو ويندو ۽ واسطيدار ماڻهن کي هدايتون به جاري ڪبيون ته جيئن مسئلن جو حل نڪري سگهي.

مان موٽ ۾ کيس مهرباني لکي ۽ پوءِ مان اي ميل جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، اي ميلز ڪندو رهيس، جواب ايندا رهيا، اڳتي هلي مان هڪ اڌ دوست سان ڳالهه ڪئي، پر انهن مذاق سمجهي يا ڊاڙ سمجهي ڪَن نه ڌريو، مان اها ڳالهه اقبال ڏيٿو سان به ڪئي، جيڪو ان وقت ايمنيسٽي انٽرنيشنل جو پاڪستان لاءِ سيڪريٽري جنرل هيو، هن صاحب پهريان پهريان چيو ته “واه”، ٻئي ڏينهن تي مونکي چيائين ته کيس اي ميل ايڊريس ڏيان، پوءِ مون کيس اي ميل ڏئي ڇڏي، هن به محترمه سان رابطو ڪيو، هن جو ڪم هيو انساني حق هن وري ان ڌنڌي کي ورتو ۽ محترمه ڏي اهو لکندو رهيو ته محترم آصف علي زرداريءَ کي ضمير جو قيدي قرار ڏينداسين ۽ اهي ڪوششون هلي رهيون آهن، مان پنهجو سلسلو جاري رکيو، هن پنهجو، هن کي ڇا ڪرڻو هيو، مونکي پتو نه هيو، پر ايترو پتو ضرور هيو ، جيئن لطيف سائينءَ جو بيت آهي ته:

سڀئي سهاڳڻيون، سڀني ڳچيءَ هارَ،

پسڻ ڪارڻ پرينءَ جي، سهسين ڪن سينگار،

ڍولو تنهين جي ڍار، هيٺايون هلن جي!

هڪ ڏينهن اوچتو مهنجا ترا لڳي ويا، جڏهن شام جو گهر پهتس ته گهر وارا وڪوڙي ويا ۽ پڇڻ لڳا ته مان ڇا ڪيو آهي، مان محترمه بينظير کي ڇا لکيو آهي، مان هنن کي چيو ته مان ڪجهه به غلط نه ڪيو آهي اوهان پريشان نه  ٿيو، هنن کي اهو ڊپ ورائي ويو ته هاڻي خبر ناهي ته منهجو ڇا ٿيندو، مان الائي ڪهڙو غلط ڪم ڪيو آهي،  هنن کي بس ڦڦڙي هئي، مان گهر وارن کان پڇيو ته ٿيو ڇا آهي،  اوهان کي  ڪنهن ٻڌايو ته مان محترمه کي ڇا لکيو آهي، هنن جواب ڏنو ته ڪجهه مائٽ آيا هيا، جيڪي پيپلزپارٽيءَ ۾ آهن ۽ چئي ويا آهن ته هو وري رات جو ايندا ۽ مونسان ملندا، هنن کي ڪجهه ڳالهائڻو آهي، پوءِ وري اهي آيا، ملاقات ٿي، حال احوال ٿيا، مان حيران ان ڳالهه تي هيس ته هي جيڪي اڳ ڪڏهن به اسان ڏي نه آيا آهن، آخر هي ڪيئن آيا، پوءِ مائٽن ٻڌايو ته “ميراڻي صاحب مونکي ياد ڪري رهيو آهي، هو ملڻ ٿو چاهي، مونکي کائنس پڇيو ته هو ڇو ٿو ملڻ چاهي، خير ته آهي، هنن ٻڌايو ته محترمه هنن کي چيو آهي ته هو مون سان ملن، مون مائٽن کي چيو ته ٺيڪ آهي، اوهان ڀلي وڃو سائين، دلجاءِ ڪيو ، مان پاڻ ئي ميراڻي صاحب جن وٽ حاضري ڀريندس، مائٽن چيو ته مان هنن سان گڏ وڃان، پر مان هنن سان وڃي نه سگهيس، وري ٻٽن ڏينهن کان پوءِ  پريل مري (ان وقت صحافي هيو ۽ پيپلز پارٽيءَ جو ڪارڪن به هاڻي اين جي او جي دنيا جو ماڻهو آهي، ۽ تازي جيڪا ملاقات ٿي هئي ڪراچيءَ ۾ ان ملاقات ۾ لڳو ته پريل جي دنيا به تبديل ٿي چڪي هئي، هو ووٽ ته کڻي پارٽيءَ ئي ڪري پر هاڻي پريل اهو پريل نه هيو) آيو گهر ۽ چيائين ته مونکي ميراڻي صاحب جن مونکي ياد ڪري رهيا آهن، پوءِ مان هن سان گڏجي هن جي بنگلي تي ويس، اهو پهريون ڀيرو هيو جو مان ميراڻي صاحب جي بنگلي تي ويو هوس، اتي تر جا بيون سياسي شخصيتون به موجود هيون، جيئن اتي پهتس ته پريل ميراڻي صاحب جن کي ٻڌايو ته مان حسام آهيان، پوءِ ميراڻي صاحب جن مونسان نويڪلائيءَ ۾ حال احوال ڪيا، دعا سلام کان پوءِ چيائون ته هنن کي محترمه فون ڪري مون لاءِ ٻڌايو آهي ته مسٽر ميمڻ سان ملان، ميراڻي صاحب مونکان پڇيو ته ڪير آهيان، ڪهڙن ميمڻن مان آهيان، مون کيس پنهنجو نالو ٻڌايو ۽ والد صاحب جو، نه مونکي پيو سڃاڻي ۽ نه منهنجي والد صاحب کي، ظاهر آهي، هڪ ليڊر کي هر ڪوسڃاڻي پر ليڊر ڪٿي ايترن ماڻهن يا ووٽرن کي سڃاڻي، بيو ته سڃاڻپ تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڪو ميل ميلاپ هجي، اهڙي ڪا صورتحال هئي ڪونه، پر ميراڻي صاحب جن مونکي گهرايو، نويڪلائيءَ ۾ حال احوال ڪيو، ان سڀني شين لاءِ مان محترمه جو شڪر گذار هيس، نه ته ميراڻي صاحب جن پنهنجي مصروفيتن مان ايترو وقت شايد ڏئي نه سگهن ها.

ميراڻي صاحب جن ٻه ٽي هدايتون مونکي به ڪيون ته مان بجاءِ محترمه ڏي اي ميل ڪرڻ جي سندن اچي ملان يا رابطو ڪيان، ٻي ڳالهه هو اها به پڇندا رهيا ته مان اي ميل ڪٿان آندي، استاد بخاريءَ جي گيت مثل ته“ جيڪو ٿيو سو خوب ٿيو، ياد ماضي دل نه ڪر جيڪي ٿيو سو خوب ٿيو”، مان انتهائي خوش ٿيس، ميراڻي صاحب جن چيو ته آئنده مان هنن سان رابطي ۾ رهان، ۽ جڏهن هنن جو وقت آيو ته هر ممڪن ڪوشش ڪبي ته مسئلا حل ڪجن ، off the record ۽ on the record کي بيان ڪرڻ جي ضرورت گهٽ آهي، محترمه سان منهنجو ڪانٽيڪٽ ڪجهه عرصي تائين رهيو، پر وري پنهنجو پاڻ ۾ ٽٻي هنئين ته گم ٿي ويس، رابطا بي ربط ٿي ويا، شڪارپور ڇڏي ڪراچيءَ پهتس، هر شيءِ وسري وئي،  تان جو محترمه پاڪستان اچي پهتي، جڏهن هوءَ پاڪستان پهتي ته دل کي جهڙوڪ هڪ آٿت مليو ته هاڻي سنڌ سنوربي، هاڻي ڪجهه نج ڪجهه اسان جا ماڻهو وري ساهه کڻندا، گهٽ ۽ ٻوسٽ وارو ماحول گهڻي حد تائين ڪنٽرول هيٺ ايندو، پر اها ڪنهن کي خبر ته محترمه هن دفعي اچي ئي شهادت ماڻڻ ٿي، 18 آڪٽوبر وارو واقعو سنڌ ته ڇا پوري پاڪستان لاءِ پاڪستان ته ڇا پر پوري برصغير ۽ دنيا لاءِ هڪ ڪارو باب رقم ڪندو، ڪنهن سوچيو به نه هيو ته هن سان اهڙو ظلم ٿيندو، پر محترمه کي پتو هيو ته هن جي پويان ڪهڙا ماڻهو هٿ ڌوئي ڪڍ پيا آهن، اڄ دل ڀرجي آئي آهي، اسان اهو ٻڌو هيو ته جڏهن ڀٽي صاحب کي شهيد ڪيو ويو هيو ماڻهن جي گهرن ۾ تڏا هيا، اسان اهو ٻڌندا آيا هياسين پر ساڳيا منظر پنهنجي گهر کان وٺي ٻين جي گهرن تائين ائين نيڻ اشڪبار رهيا، منهنجي خواهش هئي ته  مان هن جو انٽريو ڪندس، پر محترمه مونکي چيو ته جيئن ته هوءَ دبئيءَ ۾ آهي، انڪري، انٽرويو ممڪن نه هيو، يا ته هوءَ پاڪستان اچي يا مان دبئيءَ وڃان، هوءَ پاڪستان آئي ته پتو نه پيو ته ايڏو وڏو سانحو ڪيئن ٿي ويو، خواب دٻجي ويا، هر شيءِ جهڙوڪ ڪک پن ٿي وئي، مونکي اهو سڀ ائين لڳندو آهي جهڙوڪ هوءَ يونان جي ڪا ديوي هئي ۽ هن جي ڪردار ۽ ليڊرشپ جا چرچا تاريخ تي وڏي عرصي تائين پنهنجي ڇاپ قائم رکندا ۽ هيءَ جيڪا حڪومت اڄ برسرِ اقتدار آهي، اها سموري محترمه جي مرهونِ منت آهي، پر مان اها ڳالهه وثوق سان ڪري سگهان ٿو ته محترمه جهڙو ليڊر شايد صدين تائين پي پي جي نصيب ۾ اچي نه سگهي، هن جو خال ڀرڻ ناممڪن آهي، اها محترمه هئي، جيڪا هر ماڻهوءَ جو قدر ڪندي هئي، هوءَ سمورن ماڻهن کي جواب ڏيندي هئي، سڀني سان رابطو رکندي هئي، انهن جو خيال ڪندي هئي ۽ پريان ويهي به ماڻهن جا مسئلا حل ڪندي هئي، هوءَ اکيون بند ڪري ويهڻ واري خاتون يا ليڊر نه هئي، هوءَ بي نظير هئي، تڏهن ئي ته هن مونکي چيو هيو ته جيئن ته هن جو انٽرويو مان شڪارپور مان ويهي ڪري نٿو سگهان، هن مونکي هڪ ايم ميل ۾ دبئي اچڻ جي دعوت به ڏني هئي ، پر اهو مون لاءِ ممڪن نه هيو، تنهنڪري، هن مونکي چيو ته في الحال مان فوزيا وهاب جو انٽرويو ڪيان، پوءِ مان فوزيا وهاب جو انٽريو ڪيو هيو، جيڪو عبرت جي ڪلر ايڊيشن جي زينت بڻيو هيو ۽ فوزيا وهاب جي گهر مونکي فاروق سومرو وٺي ويو هيو.

هي يادگيرون لکڻ جو مطلب اهو آهي ته ليڊر اهو جيڪو طمع نه رکي، ليڊر اهو جيڪو عام ۽ خاص کي ٻڌي ۽ انهن جي مفادن  لاءِ جدوجهد ڪري، ليڊر اهو، جيڪو قدردان هجي، ليڊر اهو جيڪو nepotism جو شڪار نه هجي ته رڳو پنهنجن کي ورسائڻو آهي ، ليڊر اهو جيڪو حت الامڪان ڪوشس ڪري ته ڪنهن کي به نقصان نه رسي، ليڊر اهو جيڪو بدلو نه وٺي، محترمه جا لفظ محترمه جي پٽ بلاول بيان ڪيا هيا، جيڪي هاڻي ميڊيا تي مذاح ۽ طنز ۾ تبديل ڪيا ويا آهن ته Democracy is the best revenge انهن لفظ جي معنيٰ کي عملي روپ ڌارائڻ جي ضرورت آهي، پر اها شيءِ ذاتي مفاد ۽ ڪرسيءَ جي musical chair کان گهڻي مٿي ۽ ماورا آهي،  ليڊر اهو جيو واقعي ليڊ ڪري، ليڊرشپ جي بحراني دور ۾ محترمه جهڙن ليڊرن جو ياد اچڻ سڀاويڪ آهي !

memonhisam@yahoo.co.uk

Of AG Chandio (journalist, street theatre artist, writer etc)

AG Chandio (b. 31 October 1961 d. 28 May 2007)

اي جي مونکي معاف ڪجانءِ...!

ڪجهه ڏينهن اڳ امدا د سومرو فيس بوڪ تي پنهجي ڪور فوٽو ۾ اي جي چانڊيو جي تصوير رکي، جنهن کي ڏسي دل صفا ڀرجي وئي، مان به اها تصوير کڻي امداد جي ٿورن سان پنهنجي فيس بوڪ تي ڪور بوڪ طور رکي ڇڏي ۽ ڪجهه تاثر لکيا، جيڪي هيئن هيا:

“اي جي چانڊيو هڪ گهڻ لکڻو صحافي، اسٽيج اداڪار ۽ انسان دوست ماڻهو ۽ پيارو دوست هيو، توڙي جي اها ويل هن جي وڃڻ جي نه هئي پر هو، پوءَ به ڏور هليو ويو ۽ هاڻ اسان جون اکيون جهانوريل آهن، ڇو ته اسان هن کي ڏسي ڪو نه ٿا سگهون:

اي جي معاف ڪجانءِ!

مان ڏوهي آهيان؛

مان تنهنجي لاءِ لکي نه سگهيس.

مون وٽ لفظ ئي ناهن،

هڪ لفظ به ڪڇي نه سگهيس،

منهنجا دوست!

تون ياد ايندو آهين،

توکي محسوس ڪندو آهيان،

ڇو ته توسان پيار ڪندو آهيان!

اي جي معاف ڪجانءَ!”

 ڪافي دوستن ڪمينٽس ڪيا ، ڪجهه هتي پيش ڪرڻ جهڙا آهن:

دل وارو ماڻهو، گهڻو وقت گڏ گذاريو، ليلا رام معرفت تعارف ٿيو ۽ ان لمحي ئي ڄڻ پراڻا دوست لڳاسين. واهه جي ماڻهوءَ جي تصوير رکي اٿئي حسام، صفا ماري وڌءِ. (رحمت الله ماڃاٺي)

اي جي چانڊيو پنهنجي Street Theatre  واري وابستگيءَ جي ڪري هميشهه ياد ڪيو ويندو (رمضان شورو)

هائو، هي منهجو به بهترين دوست هيو. مان پنهنجي ٿيئٽر پرفارمنس جي سرگرمين جي شروعات هن معرفت ئي ڪئي. مون لاءِ اها اعزاز جي ڳالهه آهي ته سنڌي ٿيئٽر جي 125 سيليبريشن  جي حوالي سان جيڪو SPO طرفان پروگرام ڪيو ويو، ان ۾ مان به هيس ۽ اهو سڀڪجهه حيدرآباد ۾ ٿيو. مون لاءِ اها به سکڻ جي حوالي سان هڪ شاندار شيءِ هئي ته ان جي رپورٽ مان ئي تيار ڪئي هئي. اي جي! تون ياد اچين ٿو ۽ سماج جي تبديليءَ جي حوالي سان جيڪو تون ڪوششون ورتيون ، اڄ به انهن جي ضرورت آهي. (ڪاشف صديقي)

سائين اي جي چانڊيو اسانجو دوست ۽ ساٿي پنهنجي حياتيءَ جون آخري گهڙيون اسان سان گڏ گذاريون ۽ پاڻ گڏجي مرڻ کان ڪجهه ڪلاڪ اڳ انڊين فلم بازار ڏٺي هئيسين. (اسد سومرو)

اي جي چانڊيو جي ڊائريڪشن ۾ مان به ڪم ڪيو آهي ۽ مونکي فخر آهي. مرحوم تمام جلد اسان کان وڇڙي ويو . مان هن جي هڪ اين جي او واري پراجيڪٽ ۾ “ما ڪاري نه آهيان” ۾ ڪم ڪيو. (شمشاد غوري)

اي جي چانڊيو من موجي ماڻهو هو، هو جهڙو بهترين ساٿي ورڪر هو، تهڙو ئي من گهريو دوست به، صحافت هن جو شوق ۽ ٿيٽر هن جو جنون هيو، اسان ۾ پڻ اتساھ ارپيندڙ اي جي ئي هيو، جو اسان حيدرآباد جي رستن تي ٿيٽر ڪرڻ کا ڪڏهن به ڪيٻائيندا نه هئا سين، اي جي ڪڏهن به نه وسرندو. (علي زاهد)

اي جي جهڙا انسان قومن ۾ صدين ۾پيدا ٿيندا آهن، هي اسان جهڙن اڀرن جو اتساه هيو. (مولائي ملاح)

اي جي انتهائي پيارو ماڻهو هيو، پر اسان وٽ ويسر جو عارضو آهي، بس، ڪي ڪي شيون نعري واري انداز ۾ ياد رهنديون آهن، پر هن ماڻهوءَ جو پنهنجو هڪ منفرد انداز هيو، پراڻي وحدت ڪالوني کان وٺي ڪراچيءَ تائين گڏ گهمياسين. آخر ۾ هن يار ڪجهه وقت کان پراڻي وحدت ڪالوني ڇڏي حيدرآباد وارو ٽنڊو وسايو. هن وٽ سور هيا، پر دل جو کليل ۽ شفيق قسم جو ماڻهو هيو، مان ههڙا ماڻهو گهٽ ڏٺا آهن، هن کي جڏهن دل دورو پيو هيو ته هن سان شڪارپور مان فون تي رابطو رهندو هيو، پر جڏهن به حيدرآباد ويندو هوس ته پهريان اي جي ڏي فون ڪري هن سان ملندو هوس پوءِ ٻيا ڪم. گڏجي ڪڏهن ڪڏهن گاڏي کاتي ۾ ماني به کائيندا هياسين.

 ڪجهه ڏينهن اڳ مان ٿر کان حيدرآباد پهتس، هڪ ٻئي دوست سان به ملڻو هيو، جنهن سان سالن کان وٺي فون معرفت رابطو رهيو آهي پر ستن اٺن سالن کان ملاقات نه ٿي هئي، ان جو نالو آسي زميني آهي، هو جڏهن فون تي ڳالهائيندو آهي ته هن جو سٻاجهڙو آواز ، مونکي بلڪل هڪ جهور آواز پئي لڳندو رهيو آهي، هن سان ملڻ گهريو ، حيدرآباد ۾ ملياسين، جتي ڪافي دوست هيا. هن سان ملڻ جو مقصد اهو ئي هيو ته ائين نه ٿئي ته وري ٻيهر اسان جو ن اکيون جهانورجي وڃن ۽ هڪٻئي کي ڪڏهن ڏسي نه سگهون، هن سان ملاقات ٿي، گاڏي کاتي ۾ چائنيز تي جهٽ کن ويٺاسين، ٻاهر نڪتاسين موڪلايو،

گاڏي کاتي کان جيڪو رستو ٺنڊي سڙڪ ڏانهن وڃي ٿو، ان رستي جي مهڙ ۾، جيڪو رستو عبرت بلڊنگ ڏانهن ويندو آهي، ٻه ٽي دڪان ڇڏي هڪ ننڍڙو هوٽل هوندو هيو، جڏهن مان شڪارپور کان حيدرآباد ايندو هوس ته عبرت ۾ جهٽ گهڙي گذاري پوءِ ان هوٽل تي اي ڪي ۽ مان ويهندا هياسي، جتي اڪثر منجهند جو مڇي ماني کائيندا هياسين. پر هاڻ اهو هوٽل نه هيو، تبديلي اچي وئي آهي، ان هوٽل جي ڀرسان هڪ شٽر بند هيو ۽ ان تي ساون لفظن ۾ لکيل هيو “مهاجر صوبا”

هاڻي جيڪڏهن اي جي چانڊيو هجي ها ته اهو صدمو به کيس دل کي رسي ها ۽ هن جي تڪليف ۾ اضافو ٿئي ها، مونکي ياد آهي، ڪراچيءَ ۾ ورلڊ سوشل فورم جون سرگرميون هيون، اي جي جڏهن ڪراچيءَ پهتو ته هن فون ڪيو ۽ اسين مليا هياسين، هن مونکي “امان هو مونکي ڪاري ڪري ماريندا”  واري سي ڊي به ڏني هئي ۽ ان کان اڳ اسين خوب گڏ گهميا هياسين. اي جي ڪراچيءَ ايندو هيو ته هو ڪراچي گهمائيندو هيو، هن وٽ هڪ پنهنجو ايجنڊا هوندو هيو، پوري فهرست دل ۾ هوندي هيس ته ڪنهن سان ڪنهن سان ملڻو آهي ۽ ڪنهن کي ساڻ کڻڻوآهي، ڪڏهن  پنڌ ته ڪڏهن رڪشي ۾ گهمندا هياسين.

ائين اسين گلشن اقبال، نيپا، صدر، آءِ آءِ چندريگر روڊ، جيل روڊ کان ڪشمير روڊ تائين گڏجي گهمياسين ۽ ياد آهي ته جنگ پريس ۾ شاهد شاه سان ملڻ ويا هياسين، جيڪو ڪنهن دور ۾ ڪراچيءَ جي عبرت واري آفيس ۾ ڪم ڪندو هيو، ۽ منهنجي هن سان پهرين ملاقت اتي ئي ٿي هئي، پر هاڻ هو جنگ گروپ آف پبليڪيشنس جي The News ۾ ڪم ڪري رهيو هيو. ان سان حال احوال ٿيا، پوءِ اسين گلشن اقبال جي هڪ شادي هال ۾ وياسين، جتي اي جي ڪنهن دوست جي شادي اٽينڊ ڪئي هئي ۽ ان کانپوءِ اسان موڪلايو هيو.

اي جي چانڊيو سان منهنجي پهرين ملاقات روزاني عبرت جي آفيس۾ ٿي هئي، جنهن وقت انچارج ايڊيٽر جامي چانڊيو هيو، اها گهڙي سچ ته مونکي ائين ياد آهي، ڄڻ جهٽ اڳ ئي ملاقات ٿي آهي! جاميءَ ۽ اي جيءَ سان پهرين ملاقات هئي، پر حقيقت اها آهي ته اي جيءَ سان پهرين ملاقات ۾ اهو محسوس نه ٿيو ته ڪا اسان جي پهرين ملاقات هئي، ائين لڳو ڄڻ ڪيئي ڀيرا اڳ ملي چڪا هياسين!

سچ ته هن ماڻهوءَ ۾ مڻيا هئي، هن وٽ پيار هيو، هو هڪ بهترين صحافي هيو، ۽ هن جو journalistic vision ڪافي ڪشادو، لبرل ۽ جامع هيو، اي جي پنهنجي نالي سان ته لکندو هيو، پر ڪافي عرصي کان اعجاز اسڪارپئين جي نالي سان به لکندو هيو.

مان باقائده لکڻ جي شروعات 1992 کان ڪئي، هڪ ئي وقت آرٽيڪل به لکيا، ترجما به ڪيا ۽ شاعري به ، پهريان ٻين اخبارن ۾ لکيو پوءِ عبرت ڏانهن رخ ٿيو ۽ اهڙو رخ ٿيو جو الائي ڇو ٻيو ڪاڏي لکڻ لاءِ دل نه چوندي آهي، توڙي جو هاڻ ڪافي رستا ڪشادا ٿي ويا آهن، ڪافي گهڻا پليٽ فارم موجود آهن، ڪڏهن ڪڏهن آفر به ٿئي ٿي، پر عبرت وارو رومان دوستيءَ جي پيچ ۾ اٽڪيو رهيو آهي، ۽ اٽڪيو ئي رهندو.

هن  ڀيري امداد جڏهن اي جيءَ تي لکڻ لاءِ چيو ته مان يڪدم “هائو” ڪئي، ڇو ته اي جيءَ جو قرض مٿان آهي، مونکي خبر آهي، هي بي ربط آرٽيڪل اهو قرض نٿو لاهي سگهي، پر دل جي ڳالهه اها آهي ته اي جي چانڊيو هڪ سهڻو  ، پيارو، انسان دوست ۽ دلبر ماڻهو هيو، هن دلبر جي چهري کي ڏسي منهنجي اکين ۾ اڄ به پاڻي ڀرجي ٿو اچي. زندگيءَ ۾ گهڻا دوست ٿيا، دوست وري دشمن به ٿيا، پويان ڇرا هڻڻ وارا به ٿيا، مفاد پرست به ٿيا، پر ڪي ڪي اهڙا آهن، جن ۾ واقعي بهار جي بوءِ آهي، اي جي “سر ۾ پکي هيڪڙو” وانگر هڪ يگانو دوست هيو، جنهن جي چهري تي هر وقت مون مرڪ ڏٺي.

هن سان ڪافي ڪچهريون شڪارپور مان فون معرفت ٿينديون هيون، زندگيءَ هن کي به گهڻا سور ڏنا هيا، پر هن پنهنجي سورن جي sublimation اسٽريٽ ٿيئٽر ۽ صحافت ۾ ڳولهي ورتي ۽ پنهنجي ڌن ۾ مصروف رهندو هيو، مونکي ياد آهي، هو جينز تي ڪڙتا پائيندو هيو، اولڊ وحدت ڪالوني، جڏهن هن جي گهر ويندو هوس ته اڪثر هو جڏهن گهران نڪرندو هيو ته پهريان ڌوٻيءَ وٽ هلندو هلندي چوندي هيو: ”حسام، ڪپڙا کڻون ڌوٻيءَ وٽان، پوءِ هلون ٿا”

مونکي ياد آهي، مان بلڪل بي ڊپو ٿي لکندو هيس، ۽ خبرن کي ڊائريڪٽ رفليڪٽ ڪري سڌا سڌا نالا لکي ڇڏيندو هيس، ۽ اي جي فون ڪري چوند هيو “يار، تون نالو ڀلي ڏيندو ڪر، پر ان جي اڳيان “مبينه” لفظ لکي ڇڏيندو ڪر، ان ۾ ماڻهوءَ جو دفاع ٿي ويندو آهي”

اي جي تي باقائده لکڻ جي ضرورت آهي، اي جي لاءِ هي zig zag يادگيريون ڪا وڏي شيءِ ناهن، پر هن جي تصوير کي ڏسي هڪ سور ٿو دل ۾ اڀري ۽ هن جو وڇوڙو 28 مئي تي ٿيو هيو ۽ اڄ 28 مئي آهي، ڪيترا سال گذري ويا، ڪا خبر نه پئي پئي!

 بس، ايترو چوڻ ئي ڪافي آهي ته هو هڪ پيارو ماڻهو هيو ۽ هڪ لازوال پيار وانگر هميشه ياد رهندو !

__________________

This article was published in Daily Ibrat Hyderabad (28 may 2012)

Link of Article: www.dailyibrat.com/Article_Columns/monday3.html

Email:               memonhisam@yahoo.co.uk